Het klimaat laat zich niet sturen

De discussies over het broeikaseffect bewijzen maar weer eens dat de mens niet verder kijkt dan zijn neus lang is, zegt geoloog Salomon Kroonenberg. Zuinig zijn op de aarde en haar voorraden is prima, maar besef wel dat we dertig jaar geleden nog een nieuwe ijstijd vreesden.

print
stuur artikel door

Dertig jaar geleden stevende de wereld af op een natuurramp. Sinds 1940 was de temperatuur op aarde gestaag gedaald en de wetenschap voorzag een nieuwe ijstijd binnen honderd jaar. Amerikaanse en Russische onderzoekers zagen nog een oplossing. Als ze de Beringstraat afsloten, zouden ze het ijskoude poolwater buiten de Grote Oceaan houden.

Zo ver kwam het niet. De plannen lagen nog niet eens op de tekentafel toen de temperatuur onverwacht begon te stijgen. Loos alarm. Tenminste, voor even. De ijstijd van toen maakte plaats voor het inferno dat ons nu te wachten staat.

In zijn vandaag verschenen boek 'De menselijke maat' verbaast Salomon Kroonenberg zich over het falen van ons collectief geheugen. "We wéten nog wel dat het tussen 1940 en 1975 kouder was, het staat in alle statistieken, alle handboeken, en nog steeds wordt gedebatteerd over wat nu precies de oorzaak van die afkoeling was. Maar wat we vergeten zijn, zijn de emoties die dat opriep, de felle discussies tussen wetenschappers, de bezorgdheid bij politici. (...) Dertig jaar later zijn we weer net zo bang en we gebruiken precies dezelfde woorden. Alleen gaat het nu over opwarming. En over nog eens dertig jaar?"

De menselijke maat: we kijken doorgaans niet verder dan onze neus lang is. Als we ons best doen kunnen we 250 jaar overzien, de tijd tussen de geboorte van onze grootouders en de toekomstige dood van onze kleinkinderen. Maar duizend jaar, of tien miljoen? Dat wordt te abstract.

De geoloog Kroonenberg is gewend in de diepte van de tijd weg te zinken. Hij weet dat de menselijke geschiedenis in geologische termen niet meer dan een oogwenk is. "Mark Twain heeft de geologische tijdschaal wel eens vergeleken met de Eiffeltoren. De tijd dat de mens hier rondloopt, is niet meer dan het verflaagje van het topje van de toren. Zou dat hele bouwwerk daaronder alleen bedoeld zijn om ons hoog te houden, vroeg Twain zich af. Dat kon toch niet waar zijn."

Meer nog dan over ons onvermogen om ver terug of vooruit te blikken, schudt de geoloog het hoofd over ons waanidee dat de wereld altijd hetzelfde is geweest. We leven in een rustige tijd, schrijft Kroonenberg. Het klimaat is vrijwel constant, maar we zijn bang dat het over een eeuw een graadje warmer is. De zeespiegel stijgt nauwelijks meer, maar wij doen of het een bedreiging is.

"Het klimaat verandert al 4,5 miljard jaar", doceert de hoogleraar op zijn kamer aan de Technische Universiteit Delft. "Na de laatste ijstijd steeg de zee 2,5 meter per eeuw in plaats van de huidige 13 centimeter. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat dergelijke schommelingen niet meer zouden voorkomen. Bovendien: het klimaat is niets meer dan het gemiddelde van het weer, en het weer laten wij toch ook vrijelijk variëren. Niemand die actie voert tegen de winter. De winter kost veel geld hoor: zout strooien, warme kleren kopen, rails ijsvrij maken. Die kosten accepteren we. Waarom die van de klimaatverandering niet?"

In het laatste hoofdstuk van zijn boek stelt hij deze hamvraag. Of eigenlijk, hij verpakt hem zo dat de lezer wel uit zijn loopgravenstelling móet komen. Stel, schrijft hij, dat de IPCC, de klimaatcommissie van de VN, een identiek rapport had geschreven, met dezelfde analyse van de huidige situatie en met dezelfde voorspellingen, maar met één verschil: de opwarming heeft een natuurlijke oorzaak.

Wat doen we dan? Grijpen we dan ook in en gaan we de natuurlijke verandering te lijf omdat we willen dat het klimaat blijft zoals het is? Koste wat het kost? Of vinden we dat de natuur haar loop moet hebben, net zoals we de rivieren of de edelherten hun natuurlijke ruimte willen geven? En moet de mens zich dan maar zien aan te passen?

Zijn ogen twinkelen als hij ziet dat de vraag zijn beoogde effect heeft gehad. "Laat ik het minder hypothetisch maken. Stel dat we morgen weer een grote vulkaanuitbarsting, als van de Krakatau in 1883, meemaken en alle stof en as koelen het klimaat weer af. Hoeven wij dan niks meer te doen? Waarom doen we dan nu wel wat? Omdat we vinden dat het onze schuld is. Kijk, als je zegt, we moeten zuinig zijn op onze voorraden, ga ik met je mee. Maar als het uit schuldgevoel is, zeg ik: dat is een slechte raadgever. Schuldgevoel vertroebelt de geest en voorkomt dat we goede beslissingen nemen.

Neem deze eenvoudige vraag: wélk klimaat wil je behouden? Het huidige, of dat van vóór de industriële revolutie, toen de CO2-concentraties nog puur natuur waren? Toen zaten we midden in de Kleine IJstijd, koud hoor!"

Zijn voornaamste bezwaar tegen de huidige broeikasdiscussie heeft met de menselijke maat te maken. Als geoloog weet hij dat het klimaat onderworpen is aan grote aardse cycli. IJstijden komen en gaan doordat de stand van de aardas en de vorm van de aardbaan variëren.

Het klimaat volgt deze cycli van duizenden jaren. Net zoals de opwarming geen vat heeft op het ritme van dag en nacht, en ook de wisseling van de seizoenen intact laat, zo zal de opwarming vroeg of laat gestuit worden door een volgende ijstijd. Probleem is wel dat we de grote cycli -van 100000 jaar bijvoorbeeld- wel goed begrijpen, maar de kleinere minder. Daardoor weten we niet zeker of we nu wat variëren op een natuurlijke golf, of dat we deze piek helemaal zelf veroorzaken.

Kroonenberg: "We weten wel zeker dat we over 10000 jaar midden in een nieuwe ijstijd zitten. Het omslagpunt, het moment waarop we definitief die kant op gaan, kan over 1000 jaar komen, maar ook over 30. De voorspellingen van de IPCC houden daar geen rekening mee, die gaan ervan uit dat de curve blijft stijgen. Dat geldt ook voor de maatregelen. We zijn niet voorbereid op een omslagpunt, dus kunnen de maatregelen die we nu nemen, wel eens averechts uitpakken. Laat ik het gechargeerd zeggen: de mensen die straks in die ijstijd zitten, zijn misschien wel blij met wat extra CO2 van ons.'

"Begrijp me goed, ik ben geen klimaatscepticus. Ik ben niet zo iemand die de huidige opwarming ontkent. De stijging van het CO2-gehalte door menselijk toedoen is een feit. De opwarming is ook een feit. De relatie tussen die twee is wat minder duidelijk, maar dat is niet mijn vak, dus daar bemoei ik me niet mee. En ik beweer ook niet dat we ons druk maken om niks. Het zijn legitieme zorgen, het gaat over de overleving van onze soort.

Maar de cycliciteit van het klimaat is ook een feit. De zeeën komen weer droog te staan, de parkieten uit het Vondelpark zullen op een dag weer naar Spanje verkassen. Het enige wat ik wil zeggen is, laat die klimaatmodellen eens doorlopen tot voorbij het omslagpunt, zodat we een beter idee hebben wat ons te wachten staat.

"En twee: laten we ons aanpassen. Heb niet de illusie dat we de natuur op één niveau kunnen houden. Zo werkt het niet: je kunt die astronomische fluctuaties niet tegenhouden. Net zomin als we kunnen voorkomen dat het zomer of winter wordt."

"Dus niet proberen de oorzaak weg te nemen -daarvoor begrijpen we de dynamiek van het klimaat te weinig, maar de symptomen bestrijden. Als je bang bent dat Bangladesh onder water komt te staan, of dat steden in India of de Andes drinkwaterproblemen krijgen doordat de gletsjers wegsmelten, ga dan niet veel geld uitgeven door CO2 onder de grond te stoppen. Bouw dijken in Bangladesh of leer hoe je zeewater kunt ontzilten.

Wat zeg je, optimistisch gedacht? Kom op zeg, dat is toch onze kracht: technologische oplossingen verzinnen voor problemen? Daar zijn de beschavingen op gebaseerd, op dat soort vondsten.

De wereld vergaat niet, die heeft wel heftigere veranderingen meegemaakt. En ook voor de mens hoeft het niet het einde te zijn. Vergeet niet: we hebben al twee ijstijden overleefd."